BLK: ree havebla, nemalhavebla

Baza Literatura Krestomatio / kompilis kaj redaktis Vilmos Benczik, István Ertl, Aleksander Korĵenkov, Russ Williams. — 4-a eldono, kompletigita. — Kaliningrado: Sezonoj; Kaunas: Litova Esperanto-Asocio, 2019. — 368 p. — ISBN 978-609-95087-7-1. — Prezo: Libroservo de UEA € 27,00 (sen varimposto); Retbutiko de FEL € 27,00 (inkl. la varimposton).

Kovrilo de “Baza Literatura Krestomatio” (4-a eldono, 2019).

Tridek tri jaroj pasis ekde la lasta eldono, fakte represo, de la fama Baza Literatura Krestomatio (BLK) de Vilmos Benczik. Ĝi estis kaj plu estas libro tre populara kaj la elekto de la redaktoro sendube influis la komprenon pri la literatura kanono en Esperanto. Por multaj BLK estis facile akirebla – pro la eldonkvanto kaj prezo – kaj pluraj konatiĝis kun la Esperanto-literaturo pere de ĝi. Iuj – kaj Aleksander Korĵenkov, kiu (kun)redaktis la novan eldonon, estas bona ekzemplo – post la gustumo pere de BLK decidis legi iujn el la verkoj en la tuto.

La unua eldono de BLK aperis en 1979, antaŭ precize 40 jaroj, ĉe Hungaria Esperanto-Asocio kiu tiutempe dank’ al la kompetenta Vilmos Benczik aktive kaj grandkvante eldonadis valorajn Esperanto-librojn. Ekzistis jam iuj antologietoj kaj krestomatioj, sed neniu estis tiel vasta, samtempe kompleksa kaj konciza, kiel BLK – kiu cetere ne estis planita kiel memstara fenomeno, sed kvazaŭ literatura aldonaĵo de Gvidlibro por supera ekzameno, alia elstara eldonaĵo de HEA.

Ambaŭ, la Gvidlibro kaj BLK, servis por kelkaj generacioj de esperantistoj, kiuj decidis pli profunde studi la lingvon, ĝian historion, movadon kaj literaturon. Ankaŭ la nunaj studentoj de la Interlingvistikaj Studoj en Poznano sin helpas per tiuj libroj, kaj mi faris same.

La tri unuaj eldonoj de BLK, kies eldonkvanto por Esperantujo estas pli ol impona – pli ol 8800 ekzempleroj – rapide elĉerpiĝis. La libro iĝis aĉetebla nur brokante kaj intertempe ankaŭ la literaturo pliriĉiĝis je pluraj verkoj kiujn oni ne povas neglekti. Tial la nova eldono estas bonvena.

Eble la esprimo “nova eldono” ne plene priskribas la libron. La dua eldono riĉigis BLK je du-tri tekstoj kaj la biografieta parto, la tria estis nura represo, sed ĉi tiu estas vaste ampleksigita de la tripersona skipo konsistanta el István Ertl, Aleksander Korĵenkov kaj Russ Williams. Kaj ĝuste ilia laboro igas la libron interesa eĉ por la jamaj posedantoj de la pli fruaj eldonoj. La Benczik-parto de la libro restis preskaŭ netuŝita (aldoniĝis nur romanfragmentoj de Piĉ kaj Urbanová kiuj antaŭe reprezentiĝis nur per poemoj). Lia elekto de aŭtoroj kaj iliaj unuopaj verkoj jam fiksiĝis kiel – minuskla – baza krestomatio. Verŝajne ne ĉiuj konsentos kun mi, sed mi kontentas ke oni ne provis reelpensi la radon – eĉ se ĝi eble estus pli ronda.

La nova parto, klare apartigita kaj baptita “Postrikolto”, rilatas nur al la periodo post la apero de la Benczik-a BLK kaj okupas ĉirkaŭ trionon de la volumo. Same kiel la antaŭulo, ĝi enhavas miksaĵon de prozo kaj poezio, sed male al ĝi – neniujn tradukojn. Interese, ĉu tio estis konscia decido de la kompilintoj aŭ simpla sekvo de la fakto ke la tradukoj nuntempe influas niajn lingvon kaj literaturon multe malpli ol en ĝiaj komencaj jaroj. La 20-paĝa parto kun biografietoj de la 82 aŭtoroj, reprezentitaj en BLK, estas lerte kaj fidinde ĝisdatigita. Tiuj informoj estas eta enciklopedieto, utila precipe por tiuj, kiuj komencas sian literaturan vojaĝon. Eĉ tiuj, kiuj jam posedas sian – verŝajne iom trivitan – ekzempleron de unu el la antaŭaj eldonoj, devus eksenti tenton al ĉi tiu libro.

Post la sukcesa Nia Diligenta Kolegaro la eldonejo Sezonoj havigis al nia movado plian referencverkon. La libro estas nemalhavebla por seriozaj studantoj de nia literaturo kaj rekomendinda por tiuj, kiuj komencas sian aventuron kun la verda literaturo, sed anstataŭ ricevi pretajn vojŝildojn, ŝatus esplori kelkajn padojn por mem elekti sian pluan vojon.

La teksto aperis origine en La Ondo de Esperanto, 2019, n-ro 12 (302).
Ilustraĵo: kovrilo de la libro, fonto: la eldonejo.

La plej fidinda

Homarano. La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L.L. Zamenhof. Aleksander Korĵenkov. 2-a eld. Kaliningrado: Sezonoj; Kaunas: Litova Esperanto-Asocio, 2011. 359 p. ISBN 978-6099-5087-4-0. Prezo: Libroservo de UEA € 27,00; Retbutiko de FEL € 25,76.

Aleksander Korĵenkov faris grandiozan laboron por la biografio de L.L. Zamenhof. En Homarano la faktoj estas bone dokumentitaj. Duonmilo da notoj provizas nin per referencoj kaj aldonaj klarigoj. Kelkaj malveraĵoj ade ripetataj de la esperantistoj trovas ĝustigon sur la paĝoj de la libro. La aŭtoro faris seriozan esploron kaj por la bezonoj de la biografio konsultis plurajn arkivaĵojn, tiujn jam delonge konatajn sed ankaŭ novajn. Danke al tio ni ricevas kelkajn ĝisdatigojn kaj ĝis nun nekonatajn detalojn pri la Zamenhofa vivokuro.

“Homarano. La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L.L. Zamenhof” – kovrilo

La titolo de la libro estas trafa, adekvata al la enhavo – la internacia lingvo estis por Zamenhof nur unu el la vivostreboj kaj tute ne la plej grava. Oni bone komprenas tion post la tralego, ĉar Korĵenkov ne limigis la rakonton al la lingvaj ambicioj, sed taŭge lokas ilin en la pli vasta perspektivo de la Zamenhofa idearo, precipe lia hilelismo/homaranismo. Laŭ la ĉapitroj la aŭtoro sekvas kaj analizas la evoluon de la opinioj kaj la ŝanĝiĝantan formon de tiu politika-filozofia-religia projekto.

Korĵenkov metas la vivohistorion de la iniciatoro de Esperanto en pli vastan soci-politikan kadron de Rusia Imperio en la fino de la 19-a kaj komenco de la 20-a jarcentoj, kio faciligas kompreni iujn okazaĵojn kaj flari la guston de la tempo. Tiu, bedaŭrinde, ofte odoraĉas je furioza antisemitismo, kontraŭ kiu luktas la… “varsovia kuracisto” aŭ – por alfronti la fakton – la judo Zamenhof. Iuj daŭre kaŝas aŭ maskas lian judecon, dum – kiel montras en Homarano la koncernato mem – ĝi estas kerna por la tuta rakonto, kreo de la lingvo kaj kvazaŭ-religiaj konceptoj.

En la libro forestas la kutimaj laŭdoj kaj apologioj je kiuj ofte plenplenas la tekstoj pri D-ro Esperanto. Homarano ne celas (pli) sanktigi “la Majstron” sed nur prezenti objektivajn faktojn, eĉ se tie kaj aliloke ili estas iel malfavoraj al la senmakula famo de la ĉefheroo. La leganto mem konkludu la eksterordinarecon de la Homarano.

Mi trovas ĝena nur la situon de la notoj – publikigitaj en la fino, post la ĉefa teksto anstataŭ piede de la paĝoj al kiuj ili rilatas. Tio malfaciligas konsultadon de la notoj (plejparte bibliografiaj, sed ne sole!), sed ĉar ili estas tiom multaj kaj foje longaj, mi ne povas esti certa ke ŝanĝi ilin al piednotoj faciligus la legadon.

Vivo de Zamenhof (1920) verkita de Edmond Privat kaj Zamenhof, aŭtoro de Esperanto (1962) de Marjorie Boulton daŭre estas legindaj klasikaĵoj kaj Homarano (2009) forprenas neniom el ilia gloro. Tamen, danke al la novaj ebloj kaj esploroj, kun rigora obeo al la faktoj, la ĉi-lasta estas la plej fidinda. La libro ĵetas novan lumon – ne malgraŭ la paso de la tempo, sed ĝuste pro ĝi. Eĉ se oni legis jam kelkajn Zamenhofajn biografiojn, oni ne hezitu konsumi ankaŭ tiun ĉi de Aleksander Korĵenkov.

Ilustraĵo: Homarano. La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L.L. Zamenhof (1-a eld., malmola kovrilo), fot. Paweł Fischer-Kotowski

Observoj plu legindaj

Vortoj de Andreo Cseh. Komp. Ed Borsboom. 2-a eld. Hago: Internacia Esperanto-Instituto, 2003. 208 p. Prezo: Libroservo de UEA € 20,80 (1-a eld., 1984); Retbutiko de FEL € 21,20 (1-a eld., 1984); Internacia Esperanto-Instituto € 15,00.

La libro Vortoj de Andreo Cseh estas kolekto de 66 kolumnoj, kiuj en la jaroj 1935–1936 ĉiusemajne aperis sur la paĝoj de la nederlanda revuo Haagsche Post. La aŭtoron mem apenaŭ necesas prezenti – hungara rumaniano, kiu longan parton de la vivo loĝis en Nederlando, unu el la plej gravaj Esperanto-instruistoj, kreinto de la Cseh-metodo. La prilumon bezonas tamen la gazeto, en kiu aperis liaj tekstoj.

“Vortoj de Andreo Cseh” – kovrilo

Haagsche Post estis tiutempe unu el la plej gravaj kaj influaj nederlandaj revuoj, kun katolika fono kaj liberala mondrigardo. Inter ĝiaj kulaborantoj estis i.a. Louis Couperus. En la 1930-aj jaroj ĝi aperis ĉiusemajne en ĉ. 70 mil ekzempleroj. En 1990 Haagse Post (laŭ la moderna ortografio) kuniĝis kun la ĵurnalo De Tijd kaj sub la nomo HP/De Tijd ĝi aperas ĝis nun, ekde 2012 en monata ritmo.

La redakcio de la revuo en 1935 turnis sin al Andreo Cseh – persono, kiu pro sia Esperanto-agado estis tiam sufiĉe konata en Nederlando – kun la propono kunlabori. Ekde septembro 1935 ĉiusabate dum pli ol unu jaro aperis liaj artikoloj verkitaj ekskluzive en la internacia lingvo. Ilia temaro limiĝas al la Esperanto-movado en tiutempa kunteksto. Cseh kiel vera, ĝisosta “verdstelano” (la vorto iom ofte aperas en liaj kolumnoj) prezentas fortan finvenkisman vidpunkton – li snufas la baldaŭan venkon de Esperanto, eĉ malgraŭ la problemoj, kiujn tiutempe spertis la Esperanto-movado en Germanio sub la regado de Adolf Hitler. Cseh, kiu tiam ne sciis ankoraŭ kiel tragike finiĝos tiu historio, primokas ke Esperanto – la plej bona kuracilo por la miskomprenoj inter malsamlingvanoj – estis la sola lingvo, kiun oni ne rajtis uzi dum la Olimpiaj Ludoj en Berlino en 1936.

Kion ni povas lerni el la gazeteltondaĵoj de antaŭ 80 jaroj? La libro servas kiel trezorejo por tiuj, kiuj interesiĝas pri la situacio de la movado en la 1930-aj jaroj. La formo estas malpeza, facile englutebla por ĉiu ajn ordinara esperantisto – ne temas pri historiistaj predikoj, sed mallongaj, tripaĝaj, viglaj rakontoj pri la tiamaj aktualaĵoj.

En tiu periodo la Esperanto-movado estis impona, aparte en Nederlando – laŭ la opinio de Cseh mem, emfazita kelkfoje, la movado ĉi tie estis la plej aktiva en la tuta mondo. Tion ĝi ŝuldas grandparte ankaŭ al lia pena laborado. Li mem ne regas perfekte la nederlandan kaj ĝojas, foje kun eksterlandaj gastoj, renkonti esperantistojn en tramo, butiko, surstrate kaj en diversaj oficejoj. En la Internacia Esperanto-Domo en Arnhem (ĉe la strato Esperantolaan, t.e. Aleo de Esperanto) li gvidas Cseh-metodan kurson por la nederlandaj poŝtistoj (kiuj partoprenas ĝin kadre de sia labortempo kaj eĉ ricevas pro tio ekstrajn feritagojn).

“Ne tiel venos la venko! Ne per la gravuloj kaj ne en unu tago. La venko de Esperanto eĉ ne venos, ĉar ĝi estas en la nuno, ĉiutage, konstante okazanta. Same kiel la frukto maturiĝas ne subite, sed iom post iom, dum tempodaŭro, tiel ankaŭ nia lingvo daŭre venkadas, en malgrandaj, ofte eĉ ne observeblaj etapoj. La lingvo senĉese progresas kaj kreskas, kiel natura organismo. La verdaj steloj multiĝadas, samlingvanoj unu la alian pli kaj pli ofte renkontas, kaj en unu bela tago mi konstatos, ke jam preskaŭ ĉiu homo parolas Esperanton. Ĉu tiu tago estos la venka tago de Esperanto? Ne, tute ne! En tiu tago, kiu certe estos alia por ĉiu persono, ni nur rimarkos la venkon, kiu jam okazis, okazadis”

Iom, sed ne tro, ĝenas la nekutima interpunkcio, pri kiu en la antaŭparolo aparte atentigas Ed Borsboom, la kompilinto. Pro la fakto, ke la rubrikon sekvis multaj komencantoj, Andreo Cseh strebas al facila lingvaĵo, sed neniel ĝi donas impreson de infaneca aŭ trosimpleca. Admirinda estas la reguleco de la kontribuaĵoj. Kiu hodiaŭ pretus elsputi ĉiusemajne interesan rakonton pri la aktuala Esperanto-vivo?

Ilustraĵo: Vortoj de Andreo Cseh (2-a eld.), fot. Paweł Fischer-Kotowski